Nhân chứng trầm lặng bên dòng Hoài
Nếu ai đã từng đi qua con phố Bạch Đằng, nằm sát bờ sông Hoài – “trái tim” của Hội An, hẳn sẽ thấy một cây cột đá thẳng đứng, trông giản dị nhưng khiến nhiều người dừng chân. Trên thân cột khắc những vạch ngang và dòng chữ chỉ mực nước lũ qua từng năm 1964, 1999, 2007, 2020… và mới nhất là 2025. Là những năm mà dòng nước hung dữ đã từng cuốn trôi mọi thứ, chỉ còn lại ký ức và tinh thần bất khuất của người dân phố cổ.
Cột đo mức lũ ở Hội An không cao, không cầu kỳ, nhưng nó mang trong mình một giá trị biểu tượng mạnh mẽ: sự ghi nhớ và lòng biết ơn đối với thiên nhiên, đồng thời là minh chứng cho khả năng thích nghi của con người nơi đây. Giữa những ngôi nhà cổ, những bức tường vàng và dòng người du lịch tấp nập, cột đo lũ vẫn đứng lặng lẽ – một nhân chứng trầm lặng cho lịch sử đô thị hàng trăm năm tuổi.
Ký ức về những mùa nước nổi
Hội An, cũng như nhiều vùng hạ lưu sông Thu Bồn – Vu Gia, hằng năm đều phải đối mặt với lũ lụt. Từ tháng 10 đến tháng 12, khi nước từ miền núi Quảng Nam đổ về, phố cổ chìm trong mênh mông sóng nước. Lúc ấy, đường Trần Phú, Bạch Đằng, Nguyễn Thái Học – những con phố du lịch sầm uất – bỗng biến thành kênh rạch, còn thuyền trở thành phương tiện đi lại chính.
Người già trong phố kể lại, lũ lớn nhất trong ký ức họ là năm 1964 – nước dâng đến mái nhà, toàn bộ phố cổ gần như bị cô lập. Gần bốn mươi năm sau, năm 1999 lại có một trận lũ tương tự, và dấu mốc ấy nay vẫn còn được khắc lên cột đá bên sông. Đến năm 2020, nước lại dâng cao, nhiều du khách chứng kiến cảnh phố cổ hóa sông, vừa thương, vừa khâm phục sự bình tĩnh của người dân địa phương.
Người Hội An vốn không chống lại nước, mà sống cùng nước. Khi nước dâng, họ kê bàn ghế, chuyển hàng hóa lên tầng trên, giăng đèn lồng cao hơn để dòng nước không chạm tới. Trẻ nhỏ vẫn cười đùa, người lớn vẫn bán hàng bằng thuyền, du khách vẫn chụp hình trong khung cảnh lạ lẫm ấy. Có lẽ chính thái độ điềm nhiên ấy đã làm nên nét duyên của phố cổ – nơi mà nghịch cảnh cũng trở thành một phần của bản sắc.
Cột đo lũ – bản ghi chép của ký ức đô thị
Theo nhiều tài liệu địa phương, cột đo lũ đầu tiên được dựng từ nửa sau thế kỷ 20, do chính quyền Hội An và người dân phối hợp thực hiện để theo dõi diễn biến nước lũ hàng năm. Dần dần, nó trở thành “nhật ký bằng đá” của dòng Hoài, ghi lại không chỉ số liệu, mà cả những biến động trong đời sống con người.
Mỗi vạch mốc trên thân cột là một câu chuyện: năm ấy ai mất nhà, ai cứu được kho thóc, ai đã chèo thuyền chở khách qua phố… Những con số tưởng vô tri nhưng lại chứa đựng bao ký ức tập thể, nơi con người gắn bó với thiên nhiên trong sự tôn trọng và thích nghi.
Không chỉ có ý nghĩa cảnh báo, cột đo lũ còn là bài học về quản lý đô thị cổ trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Khi mưa bão ngày càng cực đoan, nước biển dâng cao, việc ghi nhận mực nước qua các năm giúp các nhà quy hoạch đánh giá rủi ro, bảo vệ di sản và con người.
Biểu tượng của bản lĩnh người phố cổ
Điều khiến du khách ấn tượng không chỉ là con số trên cột, mà là thái độ sống của người Hội An trước dòng nước. Dù năm nào cũng phải đối mặt với lũ, nhưng họ hiếm khi oán than. Trái lại, họ coi đó như một phần của nhịp sống – vừa khắc nghiệt vừa bao dung.
Khi nước ngập, người dân lại mở cửa đón khách, chèo ghe qua phố, nấu những nồi chè đậu xanh nóng hổi để đãi nhau. Có người nói đùa: “Hội An không sợ lũ, chỉ sợ… vắng khách.” Chính sự lạc quan và kiên cường ấy đã khiến phố cổ không chỉ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, mà còn được xem là biểu tượng sống của tinh thần thích nghi Việt Nam.
Cột đo lũ, theo một cách nào đó, là tượng đài của sự bền bỉ. Nó không hô hào, không rực rỡ, nhưng nhắc người ta nhớ rằng mọi vẻ đẹp đều có cái giá của nó. Giữa những khung hình du lịch lung linh, cột đá xám nhỏ bé ấy lại kể một câu chuyện rất thật – về nước, về người, và về sức mạnh của ký ức.
Nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau
Ngày nay, cột đo mức lũ đã trở thành điểm dừng chân thú vị trong hành trình khám phá phố cổ. Nhiều du khách tìm đến không chỉ để chụp ảnh, mà để hiểu thêm một góc khác của Hội An – góc của sự chịu đựng, của thời gian.
Đứng trước cột đo lũ, du khách có thể nhìn sang bờ sông, nơi những chiếc thuyền gỗ neo đậu, đèn lồng soi bóng mặt nước. Vào mùa nước lớn, sông dâng lên chạm bậc thềm nhà cổ, khiến khung cảnh trở nên vừa thực vừa huyền ảo. Nhiều nhiếp ảnh gia đã chọn thời điểm này để chụp, vì chỉ khi phố cổ “thở cùng nước”, Hội An mới thật sự trọn vẹn.
Không ít người nói rằng, chính những dấu vết của lũ mới làm nên bản sắc “sống” cho di sản này. Nếu phố cổ lúc nào cũng sạch bóng và khô ráo, có lẽ Hội An sẽ mất đi phần hồn của mình – phần hồn gắn liền với dòng nước, với ký ức, và với khả năng phục hồi.
Cột đo lũ – từ cảnh báo đến di sản
Ngày nay, khi du lịch phát triển, chính quyền Hội An đã kết hợp giữa bảo tồn ký ức lũ và tuyên truyền về biến đổi khí hậu. Cột đo lũ không chỉ là công cụ cảnh báo, mà còn là một di sản giáo dục cộng đồng. Các tour tham quan, đặc biệt dành cho học sinh và du khách quốc tế, thường dừng tại đây để nghe hướng dẫn viên kể chuyện về những mùa nước lũ, về cách người Hội An sống cùng thiên nhiên mà không đánh mất nụ cười.
Một số nghệ sĩ địa phương còn lấy hình ảnh cột đo lũ làm chất liệu sáng tác, trong tranh sơn dầu, trong ảnh, trong phim tài liệu. Bởi đó là hình ảnh chạm đến tinh thần Việt Nam sâu xa: chịu thương, chịu khó, nhưng không gục ngã.
Dừng lại, đọc một con số – và thấy cả lịch sử
Nếu có dịp đến Hội An, bạn hãy dừng lại đôi phút bên cột đo lũ trên phố Bạch Đằng, đọc một con số và thử tưởng tượng: năm ấy, nước đã dâng cao đến đâu, người dân đã sống thế nào, và vì sao họ vẫn chọn ở lại, vẫn yêu tha thiết mảnh đất này.
Có lẽ, chính trong khoảnh khắc ấy, bạn sẽ hiểu rằng du lịch không chỉ là ngắm cảnh, mà là lắng nghe những câu chuyện không lời – như cách cột đo lũ kể chuyện bằng những vết khắc im lặng trên đá.
